Khi nhắc đến quả dừa, người ta thường nghĩ đến nước dừa, cơm dừa hay những sản phẩm được chế biến từ phần cơm và nước. Ít được chú ý hơn là lớp gáo cứng bao quanh phần cơm dừa. Tuy nhiên, chính phần gáo này lại là một dạng sinh khối có thể được đưa vào các quá trình chuyển hóa nhiệt để tạo ra những sản phẩm có đặc tính khác với nguyên liệu ban đầu. Một trong những sản phẩm đó là than gáo dừa, hay còn gọi là than vỏ dừa.
Không chỉ đơn thuần là “đốt gáo dừa”
Về bản chất, than gáo dừa được tạo ra thông qua quá trình carbon hóa hoặc nhiệt phân gáo dừa trong điều kiện hạn chế oxy. Đây là điểm quan trọng để phân biệt quá trình sản xuất than với việc đốt nguyên liệu thông thường. Trong quá trình đốt có đủ oxy, vật liệu có thể cháy và chuyển hóa thành tro. Trong khi đó, khi oxy được hạn chế, nhiệt tác động lên sinh khối làm các thành phần hữu cơ bị phân hủy nhiệt, tạo ra các sản phẩm khác nhau, trong đó có phần chất rắn giàu carbon. FAO ghi nhận gáo dừa là một trong những loại nguyên liệu có thể được sử dụng để sản xuất than thông qua quá trình carbon hóa.
Với phương pháp nhiệt phân, quá trình này được kiểm soát thông qua các điều kiện công nghệ. Nhiệt độ, thời gian xử lý, tốc độ gia nhiệt, đặc tính của nguyên liệu và điều kiện cung cấp oxy đều có thể ảnh hưởng đến sản phẩm tạo thành. Các nghiên cứu về biochar từ phụ phẩm dừa cũng cho thấy điều kiện nhiệt phân có liên quan trực tiếp đến đặc tính lý, hóa của vật liệu sau quá trình xử lý.
Nói cách khác, để biến gáo dừa thành than không chỉ cần nhiệt, mà cần một quá trình nhiệt hóa được kiểm soát.
Từ nguồn sinh khối quen thuộc đến vật liệu giàu carbon
Gáo dừa thuộc nhóm sinh khối lignocellulose và có thể được chuyển hóa bằng nhiều phương pháp nhiệt hóa khác nhau. Trong đó, nhiệt phân là một trong những hướng được nghiên cứu để tạo ra biochar từ sinh khối dừa. Một số nghiên cứu tổng quan cho thấy các phương pháp nhiệt hóa như nhiệt phân, khí hóa và carbon hóa thủy nhiệt đã được nghiên cứu đối với phụ phẩm từ cây dừa, với đặc tính sản phẩm phụ thuộc vào phương pháp và điều kiện xử lý.
Điều này mở ra một cách nhìn khác đối với những phần còn lại của quá trình chế biến nông sản. Một nguồn sinh khối không nhất thiết chỉ được xem là phần bỏ đi. Nếu có công nghệ phù hợp, nguồn nguyên liệu đó có thể tiếp tục được chuyển hóa thành một sản phẩm mới.
Đây cũng chính là điểm đáng chú ý khi nhìn câu chuyện than gáo dừa dưới góc độ đổi mới sáng tạo: giá trị không chỉ nằm ở nguyên liệu, mà còn nằm ở cách con người xử lý và khai thác nguyên liệu đó.
Cần phân biệt than gáo dừa với than hoạt tính
Trong quá trình nói về than gáo dừa, một vấn đề dễ gây nhầm lẫn là việc sử dụng các thuật ngữ “than gáo dừa”, “than sinh học” hay “than hoạt tính” như thể chúng hoàn toàn giống nhau.
Trên thực tế, đây là những khái niệm cần được phân biệt.
Than gáo dừa là sản phẩm than thu được từ quá trình carbon hóa gáo dừa. Trong khi đó, biochar (than sinh học) là thuật ngữ dùng cho vật liệu giàu carbon được tạo ra từ sinh khối thông qua quá trình nhiệt hóa trong điều kiện hạn chế oxy, với đặc tính phụ thuộc vào nguyên liệu và điều kiện sản xuất. Một số sản phẩm từ gáo dừa có thể tiếp tục được xử lý hoặc hoạt hóa để tạo ra vật liệu carbon có cấu trúc lỗ xốp và đặc tính bề mặt khác, trong đó có than hoạt tính.
Vì vậy, không nên mặc nhiên coi mọi loại than gáo dừa là than hoạt tính. Để xác định một sản phẩm thuộc loại nào, cần xem xét cụ thể nguyên liệu, quy trình sản xuất và các bước xử lý sau carbon hóa.
Đổi mới có thể bắt đầu từ một chiếc gáo dừa
Câu chuyện của than gáo dừa không phải là câu chuyện về việc biến một thứ “vô giá trị” thành một sản phẩm có giá trị theo nghĩa tuyệt đối. Giá trị của sản phẩm còn phụ thuộc vào chất lượng nguyên liệu, công nghệ, chi phí sản xuất, điều kiện vận hành và mục đích sử dụng.
Điều đáng nói hơn là cách tiếp cận đối với nguồn nguyên liệu. Từ gáo dừa, các nhà nghiên cứu đã tiếp tục tìm hiểu khả năng tạo ra biochar và những vật liệu carbon khác thông qua các quá trình nhiệt hóa. Một tổng quan công bố năm 2026 cho thấy hướng nghiên cứu đối với carbon có nguồn gốc từ gáo dừa đang được mở rộng, từ quá trình sản xuất, hoạt hóa đến việc kiểm soát đặc tính vật liệu và đánh giá khả năng ứng dụng.
Như vậy, đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu bằng một nguyên liệu hoàn toàn mới hay một công nghệ hoàn toàn xa lạ. Đôi khi, đổi mới bắt đầu từ việc nhìn lại những gì vốn đã quen thuộc, đặt ra một câu hỏi khác và tìm một phương pháp mới để tạo ra giá trị.
Một chiếc gáo dừa, sau quá trình nhiệt hóa được kiểm soát, có thể trở thành than gáo dừa, một vật liệu giàu carbon. Từ đó, những nghiên cứu tiếp theo có thể tiếp tục khai thác các đặc tính của vật liệu và tìm kiếm những hướng sử dụng phù hợp.
Câu chuyện ấy, xét cho cùng, không chỉ nói về một loại than, đó còn là câu chuyện về cách công nghệ giúp con người khám phá thêm giá trị từ nguồn nguyên liệu sẵn có, một trong những cách đổi mới có thể bắt đầu từ những điều rất gần gũi trong đời sống.
Tú Trần
