Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên và các vấn đề môi trường ngày càng đặt ra nhiều thách thức đối với quá trình phát triển kinh tế - xã hội, yêu cầu chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh, sử dụng hiệu quả tài nguyên và giảm phát thải đang trở thành một trong những định hướng quan trọng của nhiều quốc gia. Trong quá trình đó, đổi mới sáng tạo không chỉ là động lực nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế mà còn góp phần hình thành những phương thức sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng thân thiện hơn với môi trường.

Đổi mới sáng tạo – động lực cho chuyển đổi xanh

Trong nhiều năm qua, phát triển kinh tế thường gắn với việc gia tăng khai thác tài nguyên, sử dụng năng lượng và mở rộng sản xuất. Tuy nhiên, mô hình này cũng tạo ra những áp lực ngày càng lớn đối với môi trường và tài nguyên thiên nhiên. Điều đó đặt ra yêu cầu phải tìm kiếm những cách thức mới để vừa duy trì tăng trưởng, vừa giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

Đổi mới sáng tạo có thể tạo ra những thay đổi từ công nghệ, sản phẩm, quy trình sản xuất đến mô hình kinh doanh và phương thức quản trị. Việc ứng dụng công nghệ mới có thể giúp doanh nghiệp sử dụng hiệu quả hơn nguyên liệu, năng lượng và nước; giảm lượng chất thải phát sinh trong quá trình sản xuất; đồng thời nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

Đặc biệt, đổi mới sáng tạo còn mở ra cơ hội phát triển các sản phẩm và dịch vụ đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng đối với những lựa chọn thân thiện với môi trường. Từ đó, yêu cầu bảo vệ môi trường không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ trách nhiệm mà còn trở thành một yếu tố thúc đẩy doanh nghiệp cải tiến và tạo ra những giá trị mới.

Từ sản xuất sạch hơn đến kinh tế tuần hoàn

Một trong những hướng đi quan trọng của đổi mới sáng tạo vì phát triển bền vững là chuyển đổi từ mô hình sản xuất và tiêu dùng tuyến tính sang các mô hình sử dụng tài nguyên hiệu quả và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Thay vì khai thác tài nguyên, sản xuất, sử dụng rồi loại bỏ, doanh nghiệp có thể đổi mới trong thiết kế sản phẩm, lựa chọn nguyên vật liệu, tổ chức sản xuất và quản lý vòng đời sản phẩm nhằm kéo dài thời gian sử dụng, tăng khả năng sửa chữa, tái sử dụng và tái chế.

Trong quá trình này, những sáng kiến tưởng như nhỏ trong doanh nghiệp cũng có thể tạo ra tác động tích cực. Việc giảm nguyên liệu dư thừa, tối ưu hóa quy trình sản xuất, tận dụng phụ phẩm, sử dụng lại vật liệu hoặc thiết kế bao bì phù hợp hơn với việc tái chế đều có thể góp phần giảm lượng tài nguyên tiêu thụ và chất thải phát sinh.

Cùng với đó, chuyển đổi số cũng tạo thêm nhiều cơ hội cho doanh nghiệp đổi mới cách thức sử dụng tài nguyên. Việc ứng dụng dữ liệu, tự động hóa và các công nghệ số có thể hỗ trợ doanh nghiệp theo dõi mức tiêu thụ năng lượng, tối ưu hóa hoạt động sản xuất và logistics, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Đổi mới sáng tạo để giảm phát thải

Giảm phát thải là một trong những yêu cầu ngày càng được quan tâm trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh. Để thực hiện mục tiêu này, bên cạnh việc thay đổi nhận thức và hành vi, cần có những giải pháp đổi mới về công nghệ, quy trình và mô hình sản xuất, kinh doanh.

Đối với doanh nghiệp, giảm phát thải có thể bắt đầu từ việc đổi mới công nghệ nhằm tiết kiệm năng lượng, sử dụng hiệu quả nguyên vật liệu và giảm chất thải. Trong lĩnh vực vận tải và logistics, việc tối ưu hóa tuyến đường, nâng cao hiệu suất vận chuyển và ứng dụng các giải pháp số cũng có thể góp phần giảm tiêu hao nhiên liệu và phát thải.

Ở góc độ rộng hơn, đổi mới sáng tạo còn tạo điều kiện phát triển các công nghệ và sản phẩm phục vụ quá trình chuyển đổi năng lượng, sử dụng năng lượng hiệu quả, quản lý chất thải và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Điều đáng chú ý là đổi mới sáng tạo vì môi trường không nhất thiết phải gắn với những công nghệ hoàn toàn mới hoặc những khoản đầu tư lớn. Nhiều cải tiến trong quy trình, phương thức tổ chức sản xuất và quản trị cũng có thể giúp doanh nghiệp đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động và giảm tác động đến môi trường.

Doanh nghiệp là một chủ thể quan trọng trong chuyển đổi xanh

Trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh, doanh nghiệp vừa là đối tượng chịu tác động của những yêu cầu mới, vừa là chủ thể trực tiếp tạo ra các giải pháp đổi mới. Những thay đổi về công nghệ, nhu cầu của người tiêu dùng, yêu cầu của thị trường và các tiêu chuẩn môi trường đang thúc đẩy doanh nghiệp tìm kiếm những phương thức sản xuất, kinh doanh hiệu quả và bền vững hơn.

Đối với doanh nghiệp, đổi mới sáng tạo theo hướng xanh không chỉ góp phần giảm tác động đến môi trường mà còn có thể tạo ra những lợi ích về lâu dài như tiết kiệm chi phí, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, cải thiện chất lượng sản phẩm và tăng khả năng thích ứng trước những thay đổi của thị trường.

Đồng thời, việc phát triển các sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới theo hướng bền vững cũng mở ra những cơ hội thị trường mới. Khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc sản phẩm, cách thức sản xuất và tác động môi trường, những doanh nghiệp chủ động đổi mới để đáp ứng các nhu cầu này sẽ có thêm cơ hội tạo dựng lợi thế cạnh tranh.

Chung tay hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo xanh

Để đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực cho chuyển đổi xanh, cần có sự tham gia của nhiều chủ thể trong hệ sinh thái, từ cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu, trường đại học đến người tiêu dùng.

Cơ quan quản lý có vai trò tạo dựng môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ và các giải pháp thân thiện với môi trường, đồng thời thúc đẩy việc chia sẻ và ứng dụng các sáng kiến có hiệu quả.

Doanh nghiệp cần chủ động đưa đổi mới sáng tạo vào quá trình sản xuất, kinh doanh và quản trị, coi hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm tác động môi trường là một phần trong quá trình nâng cao năng lực cạnh tranh.

Các cơ sở nghiên cứu, trường đại học và tổ chức khoa học có thể đóng góp thông qua nghiên cứu, phát triển và chuyển giao các công nghệ, giải pháp phù hợp với nhu cầu thực tiễn. Trong khi đó, người tiêu dùng cũng có vai trò quan trọng thông qua việc lựa chọn, sử dụng và khuyến khích những sản phẩm, dịch vụ có trách nhiệm hơn với môi trường.

Đổi mới từ hôm nay, hướng tới tương lai bền vững

Phát triển xanh và bền vững không phải là một quá trình có thể hoàn thành trong thời gian ngắn. Đây là quá trình đòi hỏi sự thay đổi liên tục trong công nghệ, phương thức sản xuất, mô hình kinh doanh và cả cách thức tiêu dùng.

Trong hành trình đó, đổi mới sáng tạo chính là một trong những chìa khóa để tìm ra những cách làm hiệu quả hơn: tạo ra nhiều giá trị hơn với ít tài nguyên hơn, giảm chất thải và phát thải, đồng thời nâng cao khả năng thích ứng trước những thách thức của biến đổi khí hậu.

Hưởng ứng Ngày Đổi mới sáng tạo quốc gia cũng là dịp để mỗi tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân nhìn nhận đổi mới sáng tạo không chỉ dưới góc độ tạo ra sản phẩm hay công nghệ mới, mà còn là quá trình tìm kiếm những cách thức tốt hơn để phát triển. Mỗi sáng kiến hướng tới sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải, hạn chế tác động đến môi trường đều có thể trở thành một bước tiến trong quá trình xây dựng nền kinh tế xanh và phát triển bền vững.

Tú Trần

Nguồn tham khảo:

(1) Bộ Khoa học và Công nghệ (2023), Đổi mới sáng tạo xanh - Giải pháp thúc đẩy các mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam, 17/11/2023;
(2) Thủ tướng Chính phủ (2026), Quyết định số 462/QĐ-TTg ngày 22/3/2026 ban hành Kế hoạch triển khai Phong trào thi đua “Đổi mới sáng tạo, phát triển khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh”;
(3) Bộ Công Thương (2026), Bộ Công Thương triển khai phong trào thi đua đổi mới sáng tạo, phát triển khoa học, công nghệ, 29/5/2026;
(4) Bộ Công Thương (2026), Chuyển đổi xanh mở lối cho mô hình tăng trưởng bền vững của Việt Nam;